ترخیص کالاهای فاسدشدنی از گمرک یکی از مهمترین و حساسترین مراحل در فرآیند واردات و صادرات محسوب میشود. این کالاها به دلیل ماهیت بیولوژیکی، شیمیایی یا ارگانیک خود، در برابر تغییر دما، رطوبت و زمان بسیار آسیبپذیر هستند. از این رو، کوچکترین تأخیر در روند ترخیص میتواند به زیانهای جبرانناپذیری منجر شود.
کالاهای فاسدشدنی (Perishable Goods) شامل موادی هستند که در صورت قرار گرفتن در شرایط نامناسب، فاسد، غیرقابل مصرف یا خطرناک میشوند. این دسته از کالاها نقشی کلیدی در امنیت غذایی و سلامت عمومی دارند، بنابراین ترخیص آنها باید با دقت و هماهنگی کامل میان نهادهای مختلف انجام گیرد.
از جمله مهمترین کالاهای فاسدشدنی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
مواد غذایی تازه، گوشت، لبنیات، محصولات دریایی و سبزیجات
دارو، واکسن، سرم و تجهیزات حساس پزشکی
گلها و گیاهان طبیعی
مواد بیولوژیک آزمایشگاهی
هر یک از این کالاها نیازمند شرایط خاص دمایی، حملونقل یخچالدار و انبارداری استاندارد هستند که تحت نظارت دقیق سازمانهای بهداشتی انجام میشود.
پیش از ورود کالا به کشور، واردکننده موظف است در سامانه جامع تجارت (NTSW) ثبت سفارش انجام داده و مجوزهای مرتبط با سلامت، استاندارد، قرنطینه و بهداشت را از سازمانهای ذیربط (مانند وزارت بهداشت، جهاد کشاورزی یا سازمان دامپزشکی) اخذ کند.
پس از ورود محموله به گمرک، واردکننده باید اظهارنامه گمرکی خود را ثبت و اسناد حمل شامل بارنامه، فاکتور، گواهی مبدأ، گواهی بهداشت (Health Certificate) و مدارک حمل سردخانهای را ارائه دهد.
در این مرحله، کارشناسان گمرک با همکاری کارشناسان سازمان ملی استاندارد و وزارت بهداشت، محموله را از نظر سلامت، انطباق با استانداردهای بینالمللی و شرایط دمایی بررسی میکنند. در برخی موارد نمونهبرداری و آزمایشهای آزمایشگاهی انجام میشود.
به دلیل زمان محدود و حساسیت بالا، برای کالاهای فاسدشدنی امکان استفاده از رویه ترخیص اضطراری وجود دارد. در این روش، کالا پیش از اتمام کامل تشریفات گمرکی و با ارائه ضمانتنامه بانکی از گمرک خارج میشود تا از فساد جلوگیری شود.
پس از تأیید سلامت و استاندارد، حقوق ورودی، مالیات و هزینههای انبارداری پرداخت میشود و کالا آماده خروج از گمرک خواهد بود.
در نهایت، محموله به وسیله کامیونهای یخچالدار یا کانتینرهای سردخانهای به مقصد نهایی منتقل میشود. در این مرحله باید زنجیره دمایی (Cold Chain) حفظ شود تا کیفیت کالا ثابت بماند.
ترخیص کالاهای فاسدشدنی معمولاً با مشارکت چند سازمان کلیدی انجام میشود:
گمرک جمهوری اسلامی ایران (اصلیترین مرجع ترخیص)
سازمان ملی استاندارد ایران (کنترل کیفیت و ایمنی)
وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو (بررسی سلامت و مجوز بهداشتی)
سازمان دامپزشکی کشور (کنترل واردات محصولات حیوانی)
وزارت جهاد کشاورزی (نظارت بر محصولات گیاهی و قرنطینه)
سازمان بنادر و دریانوردی یا شرکت فرودگاهها (در صورت حمل هوایی یا دریایی)
ترخیص سریع این کالاها در عمل با مشکلات متعددی روبهرو است، از جمله:
تأخیر در صدور مجوزها و آزمایشهای آزمایشگاهی
کمبود امکانات سردخانهای در برخی گمرکات مرزی
عدم هماهنگی میان سازمانهای مختلف
مشکلات در حملونقل یخچالدار بینالمللی
افزایش هزینههای انبارداری و بیمه در اثر توقف کالا
این موارد میتوانند باعث افت کیفیت یا از بین رفتن کامل کالا شوند و خسارت سنگینی برای واردکننده ایجاد کنند.
برای جلوگیری از زیان و تسریع فرآیند ترخیص، رعایت چند اصل ضروری است:
استفاده از شرکتهای حملونقل تخصصی در حوزه زنجیره سرد
هماهنگی قبلی با گمرک مبادی ورودی و رزرو سردخانه
ارسال مدارک کامل پیش از ورود کالا
اخذ بیمهنامه مخصوص کالاهای فاسدشدنی
استفاده از فناوریهای هوشمند رهگیری (IoT Tracking) برای کنترل دمای لحظهای محمولهها
امروزه استفاده از سامانههای دیجیتال مانند EPL گمرک، سامانه جامع تجارت و سیستمهای رهگیری هوشمند (RFID) نقش مهمی در کاهش زمان ترخیص دارد.
همچنین با بهکارگیری هوش مصنوعی در تحلیل زنجیره سرد، گمرکات میتوانند پیشبینی دقیقی از زمان فساد کالا و میزان ماندگاری آن ارائه دهند تا از تأخیرهای ناخواسته جلوگیری شود.
ترخیص کالاهای فاسدشدنی از گمرک، نیازمند مدیریت دقیق، هماهنگی بین دستگاهی و استفاده از فناوریهای پیشرفته است. کوچکترین خطا در زمانبندی یا شرایط نگهداری میتواند موجب از بین رفتن کل محموله شود.
با برنامهریزی صحیح، استفاده از خدمات ترخیص تخصصی و رعایت الزامات قانونی و بهداشتی، واردکنندگان میتوانند فرآیند ترخیص کالاهای حساس و فاسدشدنی را با حداقل ریسک و در کوتاهترین زمان ممکن انجام دهند.
